Zachowek jest jedną z najbardziej charakterystycznych instytucji polskiego prawa spadkowego. Jego celem pozostaje ochrona najbliższych członków rodziny przed całkowitym pominięciem w dziedziczeniu. W praktyce oznacza to, że nawet sporządzenie testamentu i przekazanie całego majątku jednej osobie nie zawsze pozwala wyłączyć roszczenia pozostałych członków rodziny.
W naszej kancelarii notarialnej w Radzyminie często spotykamy się z pytaniem: „Jak uniknąć zachowku?”. Odpowiedź nie jest prosta. Polski ustawodawca nie pozostawia dużej swobody w obchodzeniu przepisów w tym zakresie, jednak istnieje kilka rozwiązań, które w określonych sytuacjach mogą ograniczyć lub wyłączyć roszczenia uprawnionych.
Czym jest zachowek?
Prawo do zachowku przysługuje co do zasady zstępnym (dzieciom, wnukom), małżonkowi oraz — w określonych przypadkach — rodzicom spadkodawcy. Jeżeli osoby te zostały pominięte przy dziedziczeniu, mogą dochodzić od spadkobierców zapłaty odpowiedniej sumy pieniężnej, stanowiącej równowartość przysługującego im zachowku.
Czy testament pozwala uniknąć zachowku?
Nie. Sporządzenie testamentu, w którym cały majątek zostaje zapisany jednej osobie, nie eliminuje roszczeń o zachowek. Pozwala on zdecydować, kto odziedziczy majątek, ale nie prowadzi automatycznie do wyłączenia prawa do zachowku.
Zrzeczenie się dziedziczenia
Jednym z najskuteczniejszych sposobów ograniczenia przyszłych roszczeń jest zawarcie umowy o zrzeczenie się dziedziczenia w formie aktu notarialnego. Co do zasady osoba, która skutecznie zrzekła się dziedziczenia, traci również prawo do zachowku, chyba że strony postanowią inaczej.
Wydziedziczenie
Przepisy dopuszczają też możliwość wydziedziczenia osoby uprawnionej do zachowku, jednak tylko w przypadkach wskazanych w ustawie. Wydziedziczenie musi zostać wyraźnie wskazane w testamencie wraz z podaniem przyczyny.
Umowa dożywocia zamiast darowizny
W przypadku nieruchomości warto rozważyć umowę dożywocia. W odróżnieniu od darowizny ma ona charakter odpłatny. W zamian za przeniesienie własności nieruchomości nabywca zobowiązuje się zapewnić zbywcy utrzymanie do końca życia. Z tego względu nieruchomość przekazana w ramach umowy dożywocia co do zasady nie jest traktowana tak samo, jak darowizna przy obliczaniu zachowku.
Warto również pamiętać, że umowa dożywocia podlega podatkowi od czynności cywilnoprawnych (PCC) w wysokości 2% wartości rynkowej nieruchomości. Obowiązek jego zapłaty spoczywa na nabywcy nieruchomości.
Darowizny nie zawsze rozwiązują problem
Przekazanie majątku za życia nie zawsze wyłącza późniejsze roszczenia o zachowek. Wiele darowizn jest doliczanych do substratu zachowku, szczególnie gdy zostały dokonane na rzecz najbliższej rodziny.
Fundacja rodzinna — nowe możliwości
Fundacja rodzinna może stanowić element planowania sukcesji, zwłaszcza w przypadku większych majątków rodzinnych i przedsiębiorstw. Nie prowadzi jednak automatycznie do wyłączenia roszczeń o zachowek.
Prawna ochrona prawa do zachowku
Polski ustawodawca konsekwentnie chroni najbliższych członków rodziny i nie przewiduje wielu możliwości obejścia zachowku. W zależności od sytuacji warto rozważyć zrzeczenie się dziedziczenia, wydziedziczenie, umowę dożywocia, odpowiednie rozporządzenia majątkiem za życia lub fundację rodzinną.
W przygotowaniu dokumentów związanych ze wszystkimi tymi krokami pomoże notariusz z naszej kancelarii w Radzyminie – zapraszamy!
