Rozrządzanie majątkiem na wypadek śmierci lub jeszcze za życia należy do najważniejszych decyzji o charakterze prawnym i majątkowym. W praktyce najczęściej rozważane są dwie instytucje: darowizna oraz testament. Wybór pomiędzy nimi powinien być poprzedzony analizą skutków prawnych, w szczególności w zakresie przeniesienia własności, możliwości zmiany decyzji, a także konsekwencji związanych z zachowkiem.
Darowizna — charakter prawny i skutki
Zgodnie z przepisami Kodeksu cywilnego przez umowę darowizny darczyńca zobowiązuje się do nieodpłatnego świadczenia na rzecz obdarowanego kosztem swojego majątku. W przypadku, gdy przedmiotem darowizny jest nieruchomość, dla ważności czynności prawnej wymagana pozostaje forma aktu notarialnego. Najistotniejsze cechy darowizny:
- wywołuje skutek rozporządzający już w chwili jej dokonania,
- prowadzi do definitywnego przeniesienia własności na obdarowanego,
- ma charakter nieodpłatny,
- może zostać odwołana jedynie w przypadkach przewidzianych przepisami prawa.
Testament — istota i znaczenie
Testament stanowi jednostronną czynność prawną mortis causa, poprzez którą spadkodawca rozrządza swoim majątkiem na wypadek śmierci. Wśród cech charakterystycznych testamentu należy wymienić następujące elementy:
- wywołuje skutki dopiero z chwilą otwarcia spadku,
- nie prowadzi do przeniesienia własności za życia spadkodawcy,
- może zostać w każdej chwili zmieniony lub odwołany.
Darowizna a testament — podstawowe różnice
Podstawową różnicą pomiędzy darowizną a testamentem jest moment wywołania skutków prawnych:
- darowizna — skutki prawne następują za życia darczyńcy,
- testament — z chwilą śmierci spadkodawcy.
Ważna pozostaje też kwestia zachowku. Darowizny dokonane za życia mogą zostać doliczone do substratu zachowku, a rozrządzenia testamentowe nie wyłączają roszczeń o zachowek.
Odwołanie darowizny — kiedy jest możliwe?
Co do zasady darowizna ma charakter definitywny, jednak w określonych sytuacjach przepisy prawa dopuszczają jej odwołanie. Najistotniejszą podstawą jest tzw. rażąca niewdzięczność obdarowanego wobec darczyńcy. Pojęcie to jest interpretowane ściśle i obejmuje zachowania szczególnie naganne, skierowane przeciwko darczyńcy, takie jak np. poważne naruszenie obowiązków rodzinnych czy działania godzące w jego dobra osobiste.
Odwołanie darowizny następuje poprzez złożenie stosownego oświadczenia obdarowanemu. Należy jednak podkreślić, że w przypadku darowizn już wykonanych (np. przeniesienia własności nieruchomości) odwołanie nie prowadzi automatycznie do „powrotu” własności — konieczne jest podjęcie dalszych czynności prawnych, w tym często postępowania sądowego. Z praktycznego punktu widzenia oznacza to, że odwołanie darowizny jest rozwiązaniem wyjątkowym i nie powinno być traktowane jako instrument pozwalający na swobodne cofnięcie wcześniejszej decyzji.
Zaliczanie darowizny na schedę spadkową
Darowizny dokonane za życia spadkodawcy mogą wywierać istotne skutki przy podziale spadku, w szczególności w relacjach pomiędzy spadkobiercami ustawowymi. Zgodnie z zasadą wynikającą z przepisów prawa spadkowego darowizny dokonane na rzecz zstępnych co do zasady podlegają zaliczeniu na schedę spadkową, o ile spadkodawca nie postanowił inaczej. Oznacza to, że:
- wartość darowizny doliczana jest do masy spadkowej przy dokonywaniu podziału spadku,
- spadkobierca, który wcześniej otrzymał darowiznę, może otrzymać odpowiednio mniejszy udział w majątku spadkowym,
- celem tej instytucji jest zachowanie równości pomiędzy spadkobiercami.
Istotne jest również, że:
- spadkodawca może w sposób wyraźny zwolnić darowiznę z obowiązku zaliczenia na schedę spadkową,
- brak takiego zastrzeżenia powoduje zastosowanie reguł ustawowych.
Testament czy darowizna? Na co się zdecydować?
Wybór pomiędzy darowizną a testamentem powinien być każdorazowo poprzedzony analizą indywidualnej sytuacji prawnej i rodzinnej. W naszej kancelarii notarialnej w Radzyminie pomożemy podjąć właściwą decyzję. Zapewnimy także rzetelne wsparcie w zakresie opracowania stosownych dokumentów — zarówno w przypadku darowizny, jak i testamentu.
